Logo
WŚCIEKLIZNA (RABIES, LYSSA)

Jest to jedna z najdłużej znanych chorób odzwierzęcych, pierwsze doniesienia na jej temat pochodzą sprzed 2000 lat p.n.e. Pomimo że dziś można jej zapobiegać, choroba ta nadal występuje w ponad 150 państwach świata i co dzień umiera na nią minimum 150 osób. Dlatego tak ważna jest świadomość zagrożenia i wiedza, jak sobie z tym zagrożeniem radzić.

Wścieklizna jest chorobą wirusową przebiegającą z zapaleniem istoty szarej mózgu i rdzenia kręgowego zwierząt stałocieplnych i człowieka, najczęściej ma przebieg śmiertelny.

Co wywołuje wściekliznę i jakie są źródła zakażenia?
Wirus wścieklizny należący do rodziny Rhabdoviridae jest wydalany ze śliną zwierząt chorych już 13 dni przed wystąpieniem objawów. Rezerwuarem wirusa są głównie dzikie zwierzęta, jak lis rudy, jenot, nietoperz. Do zakażenia dochodzi poprzez ugryzienie, należy jednak pamiętać, że nie każde pokąsanie prowadzi do zakażenia. Wirus może wniknąć do organizmu także w momencie, gdy ślina chorego zwierzęcia dostanie się na błony śluzowe naturalnych otworów ciała (oczy, nos). W małych ilościach wirus wydalany jest też z moczem, kałem i wydychanym powietrzem, jednak zakażenie przez wdychanie wirusa lub spożycie z karmą jest bardzo rzadkie. Okres inkubacji, czyli czas pomiędzy dostaniem się wirusa do organizmu a wystąpieniem objawów wynosi 14-60 dni (czasem nawet 6-12 miesięcy).

Co się dzieje po wniknięciu wirusa do organizmu?
W trakcie pierwszych 24 h po ugryzieniu wirus intensywnie namnaża się w miejscu wniknięcia. Następnie przechodzi przez płytki końcowe mięśni i wrzeciona nerwowo – ścięgnowe do włókien nerwowych i w nich wędruje w kierunku rdzenia kręgowego i mózgu, pokonując około 7cm dziennie - cała „wędrówka” trwa min. 18 dni. Tylko wyjątkowo wirus dostaje się do mózgu z krwią.



Będąc już w mózgu, wirus replikuje się, tworząc skupiska w cytoplazmie neuronów, zwane ciałkami Negriego. Ponadto, szerzy się z komórki do komórki, po czym wędruje odśrodkowo przez nerwy do wszystkich narządów, w szczególności do gruczołów ślinowych, kubków smakowych, rogówki i skóry.



Jakie są objawy wścieklizny?
Objawy pojawiające się w przebiegu wścieklizny są wyrazem uszkodzenia obwodowych neuronów ruchowych (porażenia) i układu limbicznego (zaburzenia zachowania). W klasycznym przebiegu choroby wyróżnić można 3 fazy: prodromalną (melancholii), podniecenia (szałową) i porażeń. Jest to jednak podział sztuczny, gdyż objawy choroby cechują się dużą różnorodnością i zmiennością, stąd często zdarza się tzw. „cicha” lub „nietypowa” wścieklizna.

    KLASYCZNY PRZEBIEG – 3 FAZY
  1. Stadium zwiastunowe – faza prodromalna (melancholii). Trwa do 4 dni. Cechuje się głównie zmianami w zachowaniu zwierzęcia, może być ono przyjacielskie lub obojętne, strachliwe i niespokojne. Zdarza się szczekanie lub gryzienie bez powodu, bądź łapanie nieistniejących much. Możliwy jest też świąd w miejscu ugryzienia.
  2. Stadium podniecenia – faza szałowa. Trwa 1 – 4 dni. Zwierzę jest agresywne, niespokojne, wykazuje bezustanny ruch (tzw. „szalejąca wścieklizna”), brak apetytu i ślinotok. Dzikie zwierzęta tracą poczucie strachu przed człowiekiem. Charakterystyczne są napady szału, podczas których zwierzęta wykazują nadzwyczajną siłę i sprawność, a także nie odczuwają bólu, co prowadzi do samookaleczeń. Uciekanie, błądzenie bez celu, rozgryzanie ciał obcych, trudności w połykaniu, wodowstręt, niezborność lub napady padaczkowe także są typowe dla tego stadium choroby. W trakcie konwulsji może dojść do śmierci, a u tych zwierząt, które przeżyją, rozwija się trzecia, ostatnia faza choroby – porażenia.
  3. Stadium porażeń i depresji, trwa 1-7 dni i kończy się śmiercią, która jest wynikiem postępującego porażenia. Ta faza objawia się wysokim lub ochrypłym szczekaniem, porażeniem żuchwy z ewentualnym wypadnięciem języka, niedowładem i porażeniem kończyn tylnych.
    NIETYPOWE FORMY PRZEBIEGU
  1. „Cicha wścieklizna” – w tej formie faza podniecenia jest bardzo krótka, lub nie ma jej wcale. Rozwija się zwykle po 2 – 4 dniach od wystąpienia pierwszych objawów. Zwierzęta zazwyczaj nie są agresywne i nie próbują ugryźć. Charakterystyczne dla tej fazy jest wczesne porażenie gardła i żuchwy, co objawia się ochrypłym szczekaniem, obfitym ślinieniem i niemożnością połykania. Porażenia zaczynają się od okolicy pogryzienia i rozprzestrzeniają się na pozostałe części ciała, doprowadzając w ciągu kilku lub kilkunastu godzin do śpiączki i śmierci.
  2. „Nietypowa wścieklizna” – ma przebieg przewlekły, podkliniczny. Jest wyrazem niedostatecznej odpowiedzi immunologicznej organizmu – tworzone są przeciwciała przeciwko wirusowi, nie osiągają one jednak poziomu pozwalającego na całkowitą neutralizację patogenu. Trwa do 3 miesięcy, lub dłużej. W jej przebiegu pojawiają się biegunki lub atonia jelit, a w późniejszym etapie przeczulice, niedowłady i zaburzenia ruchowe. Po fazie depresji dochodzi do przejściowej lub trwałej poprawy. Potwierdzenie rozpoznania choroby możliwe jest tylko po śmierci zwierzęcia.
Jak rozpoznać wściekliznę?
Lekarz weterynarii na podstawie wywiadu i objawów klinicznych wyklucza inne choroby przebiegające z symptomami ze strony układu nerwowego. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić: Do diagnostyki wścieklizny i nadzoru nad programem szczepień w Polsce są wykorzystywane następujące badania laboratoryjne:
  1. badania serologiczne: test seroneutralizacji (RFFIT)
  2. badania wirusologiczne i immunochemiczne:
    • immunofluorescencja odcisków mózgowych z monowalentnym koniugatem antynukleokapsydowym (FAT – fluorescent antibody test) – test w kierunku wścieklizny,
    • różnicowanie szczepów wirusa wścieklizny,
    • izolacja wirusa:
      • na myszach,
      • w hodowli komórek mysiej neuroblastomy;
  3. inne badania – badanie na obecność markera (TC).
Do badań pobierane są: mózg lub cała głowa (w przypadku małych zwierząt)zwierząt padłych lub zabitych. W przypadku badań kontrolnych po szczepieniach lisów pobiera się krew i żuchwę lisa.

Wścieklizna w Polsce i jej zwalczanie
W okresie międzywojennym oraz w pierwszych latach po II wojnie światowej głównym nosicielem wścieklizny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej były psy. Wprowadzenie w 1949 r. obowiązkowego szczepienia psów przeciwko wściekliźnie pozwoliło na znaczne ograniczenie występowania tej choroby. Problem wścieklizny pojawił się ponownie, kiedy zaczęto rejestrować coraz więcej przypadków tej choroby w środowisku zwierząt wolno żyjących, w szczególności u lisów. Pod koniec lat siedemdziesiątych liczba zachorowań u zwierząt dzikich przekraczała liczbę zachorowań u zwierząt domowych. Z uwagi na rozprzestrzenianie się wścieklizny w 1993 r. rozpoczęto akcję doustnych szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie. Od 2002 r. akcja szczepień obejmuje całe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Przykładowe dane epizootyczne dotyczące występowania wścieklizny w Polsce: w 2011r. stwierdzono 160 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 126 u zwierząt dzikich, z czego 103 u lisów. W 2011r. najwięcej przypadków wścieklizny zanotowano w województwie małopolskim (60) i podkarpackim (63). W 2011 r. w województwie warmińsko-mazurskim stwierdzono 6 przypadków wścieklizny u zwierząt lądowych, natomiast w pierwszym półroczu 2012 r. odnotowano jedynie 1 przypadek wścieklizny, który wystąpił w lutym.


Lokalizacja na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ognisk wścieklizny stwierdzonych w 2011 r. Każdy punkt oznacza ognisko wścieklizny, w związku z tym więcej niż jeden przypadek wścieklizny mógł wystąpić w danym ognisku.

Wścieklizna należy do chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi zwalczania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zasady profilaktyki wścieklizny i postępowania w przypadku jej wystąpienia określają szczegółowo przepisy zawarte w kilku ustawach i rozporządzeniach. Najważniejszą dla właścicieli psów informację, która jest w nich zawarta, można by streścić następująco: „Posiadacze psów są obowiązani zaszczepić psy przeciwko wściekliźnie w terminie 30 dni od dnia ukończenia przez psa 3 miesiąca życia, a następnie nie rzadziej niż co 12 miesięcy od dnia ostatniego szczepienia.” Ponadto, lekarze weterynarii zalecają profilaktyczne szczepienia kotów przeciwko wściekliźnie, gdyż mogą one stanowić duże zagrożenie dla człowieka.

Lisy wolno żyjące podlegają obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu przeciwko wściekliźnie doustną szczepionką z żywym, atenuowanym (czyli osłabionym) wirusem. Szczepionka jest rozrzucana z samolotu lub wykładana ręcznie, a szczegółowe wytyczne na temat przebiegu akcji szczepień określają odpowiednie przepisy.

Wścieklizna u ludzi
Wścieklizna należy do chorób odzwierzęcych - oznacza to, że ludzie mogą się nią zarazić od zwierząt. Psy są źródłem zakażenia dla 99% przypadków tej choroby u ludzi. Pierwsze objawy wścieklizny u ludzi przypominają te towarzyszące grypie – ogólne osłabienie, ból głowy i gorączka. Trwają kilka dni. Okolica miejsca ugryzienia może swędzieć. Następnie pojawiają się następujące objawy: zagubienie, niepokój i pobudzenie, nadmierne ślinienie i trudności w połykaniu, wodowstręt, a także halucynacje, majaczenie i bezsenność. W momencie, gdy pojawiają się objawy kliniczne, choroba zwykle jest już śmiertelna. Chorzy umierają wśród objawów konwulsji lub w wyniku postępujących porażeń, obejmujących mięśnie oddechowe.

Co robić w przypadku pogryzienia przez zwierzę podejrzane o wściekliznę?
W pierwszej kolejności należy opatrzyć ranę, przemywając ją silnym strumieniem wody i przy użyciu 45 – 70% alkoholu, 20% mydła lub 1 – 4% czwartorzędowych zasad amonowych. Należy zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu lub najbliższego Oddziału Ratunkowego celem zaopatrzenia chirurgicznego i ewentualnego skierowania do Punktu szczepień przeciw wściekliźnie. Po potwierdzeniu wścieklizny u podejrzanego zwierzęcia, należy podać szczepionkę, a z jej pierwszą dawką także surowicę odpornościową, którą stosuje się dodatkowo wokół miejsca pogryzienia. U osób nieszczepionych wcześniej podaje się 5 dawek szczepionki: w dniach 0., 3., 7., 14. i 28. po zakażeniu, natomiast u ludzi szczepionych profilaktycznie wystarczające są 2 dawki – w dniu 0. i 3. po ekspozycji.

Według obowiązujących przepisów, pies, który pogryzł człowieka podlega obserwacji trwającej 15 dni, podczas której przeprowadzane są badania (1, 5, 10 i 15 dni od momentu pogryzienia) mające na celu ustalenie, czy pies jest chory na wściekliznę.

Pamiętaj, że najlepszą metodą walki z wścieklizną jest PROFILAKTYKA. W skrócie:

BIBLIOGRAFIA:

OPRACOWAŁA: Jagoda Przybysz - studentka V roku Wydziału Medycyny Weterynaryjnej UWM w Olsztynie


POWRÓT



Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przetwarzanie, publikacja lub wykorzystanie jakiejkolwiek części strony,
tak w całości jak i we fragmentach, bez zgody ECMZ Przychodnia Weterynaryjna Magdalena Podlasz zabronione.